Upečatljiv neuspeh američkog rata protiv terorizma

Kanval Sibal piše: Jaz između njegovih navedenih ciljeva i stvarnog ishoda jasan je u porastu terorizma i verskog ekstremizma u Zapadnoj Aziji, Africi i Južnoj Aziji.

Helikopter američke vojske Chinook leti iznad Kabula, Avganistan, 2. maja 2021. (The New York Times: Jim Huylebroek)

9/11 postavio je pozornicu za američki globalni rat protiv terorizma. Napadi Al Kaide 11. septembra 2001. protiv vojnih i ekonomskih simbola najveće globalne sile morali su da izazovu globalni američki odgovor.

Napadi su izazvali izlive simpatija i solidarnosti širom sveta, čak i iz zemalja koje su neprijateljske prema SAD. Mora da se pojavila šokirana spoznaja da dobro organizovan terorizam može da izazove haos velikih razmera bilo gde. Predsednik Vladimir Putin je bio prvi strani lider koji je razgovarao sa predsednikom Džordžom V. Bušom. Kina je uputila saučešće. Kuba, Libija, Severna Koreja, kao i sirijski Asad i iranski lideri Hamnei i Hatami osudili su napade.

Avganistan je bio prva meta rata protiv terorizma, čiji su grandiozni ciljevi, kako ih je navela Bušova administracija, bili poraziti teroriste kao što je Osama bin Laden i uništiti njihove organizacije, okončati državno sponzorstvo terorizma, ojačati međunarodne napore u borbi protiv terorizma i ukinuti teroristička utočišta i utočišta. Talibanski režim, koji je davao utočište Osami, zbačen je vojnim putem.



U opojnoj fazi američkog unilateralizma, korišćen je kao oruđe za postizanje većih spoljnopolitičkih ciljeva u zapadnoj Aziji eliminacijom lidera koji se protive ili više ne služe američkim geopolitičkim interesima u regionu, počevši od Sadama Huseina. Vojna akcija protiv Iraka 2003. godine takođe je označena kao deo rata protiv terorizma. Fenomen arapskog proleća 2011. dobio je podršku SAD u nadi da će se nagon za demokratijom u arapskom svetu pokazati protivotrovom verskom ekstremizmu i terorizmu u arapskom društvu. Promena režima u Libiji i pokušaj rušenja sirijskog režima 2011. godine na osnovu mešavine terorizma i ljudskih prava bili su proizvodi ovog uverenja koje proizilazi iz raspoloženja i politike koju je 11. septembra stvorio u SAD.

Međutim, neuspeh signala u Iraku i Avganistanu da izgrade naciju na demokratskim osnovama, haos u Libiji i pustoš u Siriji razotkrili su politička i vojna ograničenja rata protiv terorizma kao instrumenta državne moći u eliminaciji nedržavnih aktera, inspirisanih pan-nacionalnom ideologijom zasnovanom na biblijskim naredbama, kulturnoj averziji i dubokom osećanju osvete za poniženja koja je naneo Zapad. Porast terorizma, građanski sukobi, izbeglički tokovi i neprincipijelni lokalni kompromisi sa ekstremizmom diskreditovali su rat protiv terorizma. Predsednik Barak Obama je 2013. spustio pogled, odbacio frazeologiju rata protiv terorizma, suzivši bezgranični rat protiv terorizma na niz upornih, ciljanih napora da se razbiju specifične mreže nasilnih ekstremista koje prete Americi. To je već značilo da će američki krstaški rat protiv terorizma biti ograničen prvenstveno na zaštitu sopstvene bezbednosti, što je Tramp jasnije izrazio. Jednostrano povlačenje iz Avganistana u velikoj meri predstavlja ovu realnost.

Mereno njegovim navedenim ciljevima i međunarodnim posledicama, globalni rat protiv terorizma je upadljivo propao. Eliminacija Bin Ladena je možda predstavljala trofej za izlaganje, ali islamistički terorizam i verski ekstremizam su dobili ogroman podsticaj usponom Islamske države u delovima Iraka i Sirije, a nakon njene eliminacije, izraženo širenje ekstremističkih pokreta povezanih sa Afrikom Al Kaida i Islamska država. Islamistički terorizam je žestoko pogodio Bangladeš i Šri Lanku, a ciljao je i na jugoistočnu Aziju. Evropa je pretrpela dramatične terorističke napade i priliv izbeglica, sa političkim i društvenim posledicama obeleženim porastom antiislamskih osećanja i desnih nacionalističkih snaga.

Američki rat protiv terorizma posle 11. septembra nepovoljno je uticao na interese Indije. Uklanjanje autokratskih, ali sekularnih režima u zapadnoj Aziji omogućilo je da se uzdignu ekstremistički islamistički pokreti koji su bili svjesno gušeni, što je dovelo do ozbiljne zabrinutosti u Indiji, žrtvi džihadskog terorizma, o posljedicama na potkontinentu.

Ironično je, međutim, da je pojava Islamske države i oživljenog Muslimanskog bratstva imala kolateralni efekat približavanja zalivskih država kao što su UAE i Saudijska Arabija, zabrinute zbog opasnosti koju ove ideologije predstavljaju za njihove politike, bliže Indiji. Američke drakonske sankcije Iranu, uključujući i njegove navodne terorističke aktivnosti, negativno su uticale na naše strateške, kao i energetske interese u Iranu.

Jasan je jaz između ciljeva američkog rata protiv terorizma i stvarnih dostignuća u našem regionu. Teroristi nisu poraženi niti su njihove organizacije uništene, ni u Pakistanu ni u Avganistanu. Uprkos pakistanskom državnom sponzorstvu terorizma, ne samo protiv Indije, već i protiv američkih snaga u Avganistanu, SAD su tražile od Pakistana da olakša njegovo povlačenje iz Avganistana preko svojih veza sa talibanima, omogućavajući mu u tom procesu da dobije željenu stratešku dubinu u Avganistanu protiv Indije. SAD nisu uspele da ukinu teroristička utočišta i utočišta u Pakistanu, niti da primoraju Pakistan koji ne želi da deluje protiv grupe Hakani, koja sada kontroliše avganistansko ministarstvo unutrašnjih poslova. Ironično, dok su SAD delovale da unište Islamsku državu u zapadnoj Aziji, one su predale državu Talibanima, sa novom avganistanskom vladom koja se liberalno sastoji od terorista koje su proglasile UN. Ironično, islamistički ekstremisti i teroristi su preuzeli zemlju bez ikakvog demokratskog procesa uz saglasnost Amerike koja je posvećena demokratskim vrednostima.

Nasuprot svim ovim negativnim realnostima, saradnja Indije i SAD u borbi protiv terorizma se produktivno proširila u važnim oblastima. Američko priznanje LeT, JeM, HuM kao terorističkih grupa i njihovo upućivanje na prekogranični terorizam bilo je diplomatski od pomoći, ali to nije uravnotežilo daleko veći nekažnjeni prostor koji je dat Pakistanu uprkos njegovoj terorističkoj pripadnosti.

Američki rat protiv terorizma bio je selektivan, narušen dvostrukim standardima, nedoumicama i geopolitičkim motivima. Navedeni cilj nije bio samo učiniti Ameriku bezbednom, već eliminisati terorističku pretnju na globalnom nivou kao deo američke liderske uloge. Način na koji se povukla iz Avganistana stvorio je sumnje da li će poštovati svoje obaveze na drugim mestima, što je dovelo do toga da se zemlje zaštite. Evropa vidi povlačenje kao spoljnopolitičku katastrofu za zapadnu alijansu. Indija je manje bezbedna sa talibansko-pakistanskim preuzimanjem Avganistana pod popustljivim kišobranom SAD.

Ova kolumna se prvi put pojavila u štampanom izdanju 14. septembra 2021. pod naslovom „Rat i teror“. Pisac je bivši ministar spoljnih poslova